Главная >> 20 лет Парламенту >> "Мæ сæр уæ кæм бахъæуа, уым уыдзынæн уемæ"

Дата: 15 Апреля 2015 г. 12:23

Название: "Мæ сæр уæ кæм бахъæуа, уым уыдзынæн уемæ"

Рацарæзты заман Советон Цæдисы Сæйраг Советы æмбырдтæм кæсын амæй-ай зындгонддæр кинонывтæм кæсынæй диссагдæр уыдис. Центрон телеуынынадæй-иу сæ суанг æмбисæхсæвтæм æвдыстой. Мæнæ бирæ рæстæг фидар æхгæд цы бынат уыдис, фырæнудæй сулæфæнтæ кæм нæ уыд, уырдæм æваст сыгъдæг уæлдæф æрбакалд, æмæ уыцы уæндон уддзæф расыгъдæг кодта бынат — афтæ Сæйраг Советы æмбырдæй райхъуыстис æргом ныхас. Андрей Сахаров, Гаврила Попов, Юрий Болдырев, Анатолий Собчак, Юрий Афанасьев, Владимир Лукин æмæ иннæ, демократион хъуыдыкæнынадыл хæст депутаттæ систы, дзыллæтæ бирæ азты цæмæй тыхстысты, цы рæстдзинад сын нæ фаг кодта, уый сæрыл дзурджытæ, тохгæнджытæ. Нымæцæй кæд бирæ нæ уыдысты, уæддæр фаг разындысты демократимæ фæндаг акъæртт кæнынæн.

Ссæдз азы дæргъы уыцы демократион фæндагыл æппæт бæстæимæ цæуы нæ республикæйы Парламент. Истори æнустæ æмæ миназонтимæ архайын ахуыр у, фæлæ стыр зæрдæ нæ кæны ахæм æмгъуыдтыл дæр. Ссæдз азы размæ нæ Парламентмæ æвзæрстытæ сæ фæстæ расайдтой нæ адæмы хорзæн ахъазгæнæг хъуыддаг. Цавæр рауад закъонаразæг институты ссæдзазыккон фæндаг? Хетæгкаты Къостайы номыл паддзахадон университеты президент, историон наукæты доктор, профессор, Парламенты фондз равзæрсты депутат МÆхÆмÆтты Ахуырбег абон у "Рæстдзинад"-ы уазæг. Йемæ ныхас кæны журналист Бутаты Эльзæ.

Бæрнондзинад, адæмы раз дзуапдæттынмæ цæттæдзинад цы у, уый Мæхæмæтты Ахуырбегæн амонын никуы хъуыдис. Ууыл дзурæг у йæ цардвæндаг. Афтæмæй не 'ргом аздахæм, 20 азы размæ нæ республикæйы Парламент кусын куы райдыдта, уыцы заманмæ. Цавæр хъуыддæгтæ фæнысан кодта Мæхæмæты-фырт йæхицæн, фыццаг хатт æм æвзæрстыты архайыны фæнд куы фæзындис, уæд?

— Æппæты разæй мæ бафиппайын фæнды, махмæ Парламент — закъонæвæрæг æмæ уынаффæгæнæг оргæн — æвзæрст кæй æрцыд 1938 азы, уый. Уæд хуынди Цæгат Ирыстоны АССР-йы Сæйраг Совет. Ирыстоны фæллойгæнджытæ йæм уæрæх фæндаг радтой промышленносты æмæ хъæууон хæдзарады раззагдæртæн, партион, советон, профцæдисон æмæ фæскомцæдисон зындгонд архайджытæн. Тынг стыр хъиамæттæ фæкода республикæйы дзыллæты сæраппонд, ССР Цæдисы æмæ Уæрæсейы бирæвæрсыг хъомыс фидардæр кæныныл. Фæлæ уæлдай хъæппæрисджындæрæй, уæлдай зæрдиагдæрæй архайдта, цæмæй дзыллæты цард ам, нæхимæ, хуыздæр кодтаид, ууыл. Адæмы ныфсджынæй, фидар санчъехтæй хуыдта социализмы бындурыл ног царды арæзтады къæпхæнтыл.

Сæйраг Совет æрмæст Фыдыбæстæйы Стыр хæсты тыхст азты йæхи куыд равдыста, уый абон дæр ма дисы æфтауы. Райсдзынæн æрмæстдæр дыууæ дæнцæджы. 1942 азы немыцаг лæбурджытæ Ирыстоны иу хай куы бацахстой æмæ Дзæуджыхъæумæ куы бырстой, æрмæст уæд цытæ фæкодтой адæмы æвзæрст лæгтæ, уый дæр у таурæгъты дзурыны аккаг. Иунæг бон дæр Сæйраг Совет йæ куыст нæ баурæдта, стæй горæтæй дæр йæхи нæ айста æдасдæр бынатмæ. Дзæуджыхъæуы ранæй-рæтты немыцаг хæдтæхджытæ бомбæтæ куы 'ппæрстой, сармадзаны нæмгуытæ йæм хæццæ кæнын куы райдыдтой, уæддæр Сæйраг Совет Ирыстоны партион разамындимæ иумæ архайдта адæмы æдасдзинадыл, разæнгард сæ кодта лæбурджыты ныхмæ тохмæ. Фæллойгæнджытæ æмæ сырхæфсæддонтæ республикæйы алы рæтты, уæлдайдæр горæтмæ бацæуæнты, знаджы бырст хъыгдарæн фидæрттæ куы арæзтой, арф къанæуттæ æмæ дзыхъхъытæ куы къахтой, уæд Сæйраг Советы депутаттæ саугуысты цыдысты раззæгтимæ, партион æмæ хæдзарадон разамонджытимæ иумæ фæллойгæнджытæн арæзта æдасдзинады æмæ æнцойдзинады мадзæлттæ. Сæдæгай раззагдæртæ истой Сæйраг Советы Президиумы Кады гæххæттытæ. Депутаттæ карз тох кодтой партизанты къордты дæр. Уыдæттæ, стæй фæсхæст адæмон хæдзарад бацалцæг кæныныл цы хид ныккалдтой, æмæ бирæ æндæр хабæрттæ рохгæнгæ не сты.

Сæйраг Советы къорд равзæрстыты уынаффæтæ чи хаста, уыдон æхсæн уыдысты Советон Цæдисы Хъæбатыртæ, Социалистон Фæллойы Хъæбатыртæ, фысджытæ, журналисттæ, артисттæ, дохтыртæ, бынтон хуымæтæг кусджытæ æмæ зæхкусджытæ, министртæ. Цыбыр дзырдæй, адæмы æхсæнæй чи рацыд æмæ адæмы домæнтæ хорз чи 'мбæрста, ахæм нæлгоймæгтæ æмæ сылгоймæгтæ. Сæйраг Советы иннæ æвзæрст лæгты æмрæнхъ бадтысты æмæ адæмы пайдайæн уынаффæтæ хастой партийы Цæгат Ирыстоны обкомы фыццаг секретартæ 1938 азæй фæстæмæ: Николай Мазин, Хъулаты Хъуыбады, Æгкацаты Владимир æмæ Хъæбæлоты Билар. Сæ кад цас бæрзонд уыдис, уымæн æвдисæн сты ахæм хабæрттæ. Хъуыбады цалдæр хатты фембæлд Иосиф Сталинимæ, арæх йемæ дзырдта телефонæй. Билармæ та бирæ азты дæргъы хæлар цæстæй касти Леонид Брежнев, йæ куыстæй разы уыдысты æрмæст республикæйы цæрджытæ нæ, фæлæ партийы Центрон Комитет дæр. Гъе, уыцы рæстæджыты схуыдтой депутаты "Адæмы лæггадгæнæг". Диссаджы фæсномыг! Уымæн æмæ йæ адæм æвзæрстой. Æцæгдæр уыдысты адæмы лæггадгæнджытæ. Уыцы фæсномыг алы депутаты дæр хъарм кодта, тавта. Ныртæккæйы депутаттæн, хъыгагæн, нæхи Парламенты дæр, сæ фылдæры ницы хуызы ис схонæн "Адæмы лæггадгæнджытæ". Сæ фылдæр æндзарынц æрмæстдæр сæхи гуылы бынмæ, чи сæ равзæрста, уыдон æххæст æмбаргæ дæр нæ кæнынц. Мандат уæд дæ дзыппы, æндæр ма цы….

Мæхæдæг фыццаг хатт Цæгат Ирыстоны Сæйраг Советы депутатæй æвзæрст æрцыдтæн 1990 азы 14 мартъийы. (Бауырнæд уæ, ацы æрмæгыл кусгæйæ, ахъуыды кодтон, 25 азæй фылдæр мæм депутаты æвдисæндар кæй ис, ууыл). Уыцы бон æвзарджытæ схъæлæс кодтой 150 адæймагыл. Уыдон уыдысты æцæг, æппæтадæмон æвзæрстытæ. Иунæг æвзарæн зылды дæр бюллетены дыууæ кандидатæй къаддæр нæ уыдис. Ранæй-рæтты та — æртыгæйттæ, фæндзгæйттæ. Кæд нæ рæдийын, уæд Советон Цæдисы, уыимæ Цæгат Ирыстоны дæр, ахæм уагыл хъæлæс кодтой фыццаг хатт. Уыдонимæ абаргæйæ, ныртæккæйы æвзæрстытæ мæнæн мæ зæрдæмæ нæ цæуынц. Æвзæрстытæм ма дуне рæстæг (æртæ-фондз мæйы) вæййы, афтæ партитæм æмæ æхсæнадон иугæндтæм цæттæ вæййынц фидæны Парламенты депутатты номхыгъдтæ. Уыцы фарста у сæрмагонд ныхасы аккаг. Æз мæхæдæг дæр ныр дыккаг хатт афтæмæй бафтыдтæн Парламентмæ. Уæрæсейы Федерацийы Коммунистон партийы Цæгат Ирыстоны хайады номæй. Ме 'мпартионты æфсæрмæй æнæ сразы уæвгæ нал вæййы, стæй мæ сæр бирæ фæкæсинаг адæймæгты бахъæуы, æмæ мæхи бафæсвæд кæнын мæ бон нæу. Раздæр та-иу æвзæрстыты размæ адæмимæ куы 'мбæлдтæн, уæд мæм афтæ касти, цыма хъаруджындæр, ныфсджындæр, сæрæндæр кодтон. Цыдæр æнахуыр тых-иу мæ бацыди. Депутат куы сдæн, уымæй 26 боны фæстæ та мæ Цæгат Ирыстоны Хетæгкаты Къостайы номыл паддзахадон университеты профессортæ, ахуыргæнджытæ æмæ студенттæ иумæйаг конференцийы равзæрстой ректорæй. Сусæг хъæлæсмæ хаст æрцыдыстæм цыппарæй. Советон Цæдисы уæлдæр скъолаты уæд райдыдтой æвзæрстытæ ахæм фæткыл æрвитын, ома, цалдæр минæварæй иуы равзарын. Уæд Сæйраг Советы хъуыддæгты дæр фæныфсджындæр дæн. Уыцы заман уым комитетты бæсты уыдысты иудадзыгон къамистæ, æмæ мæн равзæрстой национ ахастдзинæдты иудадзыгон къамисы сæрдарæй.

1990 азы 14 мартъийы равзæрст Сæйраг Советы Сæрдар сси Галазты Æхсарбег. Уыцы иурæстæг ахста партийы Цæгат Ирыстоны рескомы фыццаг секретары бынат дæр. Диссаджы куыстхъом æмæ сæрæн адæймæгтæ бæрнджынæй æрбадтысты депутатты бандæттыл. Тедеты Павел, Гусаты Марат, Хъæдохты Аркади, Михаил Шаталов, Георгий Адамов, Джиоты Георги, Хъæдохты Валери, Бирæгъты Юри, Хетæгкаты Зарæ, Хъулаты Людмилæ, Къесаты Станислав, Къониаты Юри, Æлбегонты Хасан, республикæйы уæлдæр скъолаты ректортæ Басаты Барис, Сæлбиты Хъазыбег, Хуадонты Зураб æмæ бирæ æндæртæ. Æппæлыны хуызы ма фæуæд, фæлæ зиуы бацæуæгау, нæ дыстæ батылдтам æмæ бавнæлдтам адæмæн лæггад кæнынмæ. Хорз нын æнтысти. Æрмæст цыппар ректорæн цы бирæ æмæ алывæрсыг ахастдзинæдтæ уыдис мингай адæймæгтимæ, уый дæр стыр пайда хаста Сæйраг уынаффæдоны куыстæн. Цыбыр рæстæгмæ депутаттæ стыр къордтæ-къордтæй бабæрæг кодтам республикæйы æппæт районтæ дæр.

— "Æз уæ сæраппонд бацархайдзынæн"-æй æвзарджытæн ныфс бавæрыны аиппæй ницы ис. Æмæ кæд уыцы заман адæм зындзинæдтæ цæмæйты æййæфтой, уыдон фæнымайын хицæн хъуыддаг у, уæддæр Парламенты фыццаг равзæрсты депутаттæн сæ хæстæ бирæ уæззаудæр æмæ ахадгæдæр разындысты. Цас æмбæрстгонд уын уыдис уый, цас цæттæ разындыстут закъонтæ фыссынмæ, закъонтæ æвæрынмæ?

— Иу лæджы фыртæй, æвзæрстыты архайгæйæ, æз никуы ницæмæй зæрдæ æвæрдтон æвзарджытæн. Семæ фембæлдтыты-иу сын загътон: "Нæ цард иу у, иу сты нæ фæндтæ æмæ нæ бæллицтæ. Мæ сæр уæ кæм бахъæуа, уым уыдзынæн уемæ. Мæ зæрдæ æмæ мæ кусæн уаты дуæрттæ кæддæриддæр сымахæн уыдзысты гом. Арæхдæр мæм цæут, арæхдæр мын исты хæслæвæрдтæ дæттут, æмæ архайдзынæн, мæ бон цас уа, уый бæрц". Абон æнæ къæмдзæстыгæй зæгъын, ныр фондз æмæ ссæдз азы мæ ныхас кæй æххæст кæнын, уый. Стæй йæ Хуыцауы фæрцы ардыгæй фæстæмæ дæр æххæст кæндзынæн.

Цас цæттæ уыдыстæм закъонтæ фыссынмæ, закъонтæ æвæрынмæ, зæгъгæ, фæрсыс, æмæ уымæн та ахæм дзуапп ратдзынæн: æппæты фыццаг æмбырдмæ дæр цæттæйæ æрбацыдыстæм, уымæн æмæ Сæйраг Совет Парламентæн ныууагъта стыр бынтæ, æвæджиауы фæлтæрддзинад, суанг ма иттæг рæсугъд æмæ райдзаст зал дæр. Уымæй размæ Сæйраг Советы закъонтыл æнувыдæй чи куыста, ахæмтæ бирæ уыдис не 'хсæн. Зæгъæм, зындгонд юрист æмæ партион кусæг Къониаты Юри нæ алы æмбырдмæ дæр ныхасмæ хаста вазыгджын закъонты проекттæ. Йæ заманы Афганистаны Конституци аразджытæй чи уыд, уый куыд нæ зыдтаид лæмбынæг куыст! Закъонты проекттыл æнувыдæй, зæрдиагæй куыстой Парламенты депутаттæ Бирæгъты Юри, Токаты Людмилæ, Бызыккаты Вячеслав, Хадыхъаты Азæмæт, Æгъуызарты Тамерлан, Къесаты Станислав, Хабыцты Ларисæ, Моргуаты Барис, Вячеслав Паринов, Хъæдохты Валери, Тедеты Павел æмæ ноджыдæр бирæ æндæртæ. Мæхæдæг дæр иуварс нæ уыдтæн уыцы бæрнон куыстæй. Уæлдайдæр ахуырады, наукæйы, дзыллон хабархæссæг фæрæзты, культурæйы, аивады фарстатыл ныхас кæм цыдис, уыцы закъонты проекттæ цæттæ кæнгæйæ. Парламентмæ фыццаг хатт æвзæрст чи 'рцыд, уыдон ахуыр кодтой хистæр æмбæлтты фæлтæрддзинад. Суанг ма сын сæрмагонд ахуыртæ дæр арæзт цыдис.

— Дæ цæстæй акæсгæйæ Ахуырбег, Парламент йæ тыхы кæд бацыд, цас рæстæг æй бахъуыд фæлтæрддзинадыл фæхæст уæвынæн? Цы йæ сусæг кæнæм, хицаудзинады ацы ахсджиаг къабазмæ фылдæр хатт тырныдтой иу закъон иннæмæй цæмæй бæрæг дары, уый чи не 'взæрста, ахæмтæ дæр. Цас æнцон у депутаттæн, партиты фракцитæн адæмы сæраппонд фарстатæ æвæрын, уый охыл баиу уæвын, Хицауадæй сæ сæххæст кæнын домын?

— Фарсты фыццаг хайæн дзуапп радтон. Фæлæ ма йæм бафтаудзынæн. Эльзæ, ды раст дæ: æцæгдæр хицæутты бынæттæм тырныдтой, иу закъон иннæмæй цæмæй хицæн кæны, уый чи не 'взæрста, ахæмтæ дæр. Æз та дæу фæрсын: ныртæккæ нæм ахæмтæ нæй?! Ис! Стæй канд мах республикæйы нæ. Æгас Уæрæсейы дæр. Иутæ, цыфæнды арф куы хуым кæной, цыфæнды рæсугъд ауæдз куы уадзой, уæддæр сæ хæдæфсармдзинадмæ гæсгæ цард-цæрæнбонты баззайынц аууоны. Иннæтæ та, раст цыма райгуырды тыххæй æвдисæндаримæ иумæ къæлæтджын бандон райсынц, уыйау уайтагъд бæрнон бынæттæ ацахсынц. Карьеризм, æвæццæгæн, ахæм низыхатт у, æмæ йын æппæты дæсныдæр дохтыртæ дæр хос никуы ссардзысты.

Нæ республикæйы Сæйраг уынаффæдон Парламент куы схуыдтам, уæдæй нырмæ сæххæст ссæдз азы. Иухатт ма йæ зæгъын, Сæйраг Совет цы над фæндаг сарæзта, ууыл фидар къахдзæфтæй ацæуын цы Парламент нæ сарæхстаид, уый тæккæ фыццаг бон арвитын хъуыдис йæ куыстæй. Фæлæ мах уымæ не 'рхаудтам. Куыст нывыл цыдис ног номимæ. Мæнæн мæ зæрдæмæ уæлдай æввахсдæр у, Парламентæн Хабыцты Батырбеджы чызг Ларисæ разамынд куы лæвæрдта, уыцы рæстæг. Æз ацы сылгоймаджы зыдтон фæскомцæдисон куысты дæр, федтон æй партион бæрнон бынаты дæр. Алы ран дæр хорз арæхсти, фæлæ Парламенты Сæрдары бынаты йæ разамонæджы курдиат куыд сæрттывта, уый у цымыдисаг, арфæйаг. Тынг дæсныйæ дзырдта алы депутатимæ дæр, къæрцхъус уыдис адæмы курдиæттæм, хорз зыдта закъонтæ. Æгас Уæрæсейы парламентариты æхсæн дæр йæ ном хъуыстгонд уыдис.

Мæ бон бирæ хорз ныхæстæ зæгъын у Токаты Людмилæйы тыххæй дæр. Бирæ азты дæргъы у Парламенты депутат. Сæрæн адæймаг — æгуыстæй нæ быхсы. Хуымæтæджы нæ фæкуыста комитеттæн сæ тæккæ ахсджиагдæртæй иуы сæргълæууæгæй. Депутаттæ йæм равдыстой ноджы стырдæр æууæнк: равзæрстой йæ Парламенты Сæрдары хæдивæгæй.

Фыццаг хатт карз "тохы" мандат рамбулгæйæ, иннæ депутатты 'хсæн йæ куысты фыццаг бонтæй фæстæмæ бæрæг дардта Кучиты Гарри. Адæмы цæст уынаг у — йæ лæгдзинæдтæ йын нымайгæйæ, депутаттæ сфæнд кодтой, цæмæй æрбада Сæрдары хæдивæджы бандоныл. Абоны онг сæ уынаффæйыл ницы хуызы фæфæсмон кодтой.

Къесаты Станиславы ном цалдæр хатты ссардтон, фæлæ ма йын иухатт æнæ зæгъгæ нæй. Парламенты Сæрдары фыццаг хæдивæгæй кæй кусы бирæ рæстæг, уый у стыр рæстмæйаг хъуыддаг. Æрмæст æргом ныхас кæй у, урсæй — урс, сауæй — сау,  уый дæр тынг пайда у Парламенты куыстæн.

Стыр арфæйаг сты, Парламенты аппараты цы сылгоймæгтæ æмæ нæлгоймæгтæ кусы, уыдон. Парламенты кæнæ Советы æмбырдтæм адæмы æрбахонын, уыдонмæ хъæугæ æрмæджытæ бацæттæ кæнын, — уыдæттæ æмæ бирæ зын æмæ æндæр фарстатæ æнцон не сты.

Парламентон куысты стыр фæлтæрддзинад райсгæйæ, ацы къæсæрæй амондджын къах равæрдтой кадджын бынæттæм бирæ депутаттæ. Галазты Æхсарбег сси республикæйы фыццаг Президент, Мамсыраты Таймураз — Республикæ Цæгат Ирыстоны-Аланийы Сæргълæууæг. Депутаттæ Бирæгъты Юримæ, Михаил Шаталовмæ æмæ Тæкъоты Сергеймæ æрхаудта нæ республикæйы Хицауадæн разамынд дæттыны бар. Абоны Хицауады Сæрдары хæдивджытæн, министртæн æмæ стыр бынæтты кусджытæн сæ фылдæр алы рæстæджыты уыдысты Парламенты депутаттæ. Мах æмбырдты залæй Федерацийы Советы æмæ Паддзахадон Думæйы æмбырдты залтæм афæндараст сты Вячеслав Паринов, Хъæдохты Валери, Хацъæты Олег, Фадзайты Арсен, Хæдарцаты Махарбег, Тайсауты Хъазыбег, Кочиты Роберт. Цыбыр дзырдæй, нæ Парламент у политиктæ æмæ разамонæг кусджытæ цæттæгæнæг æцæг скъола.

Абон Парламенты цæсгом æвдисынц цыппар партийы. Парти "Иугонд Уæрæсе" фылдæр бынæттæ йæхи кæй бакодта, уый сусæггаг нæу. Цы кадавар мандаттæ ма дзы аззад, уыдон та адихтæ кодтой патриотты, коммунистты, Рæстаг Уæрæсейы æхсæн. Æртæ фракцийы куы баиу кæнай, уæддæр уыцы партийы фракцийæн йæ дымгæйы дæр нæ уайынц. Фæлæ ис ахæм амонд, æмæ партиты минæвæрттæ цыфæнды быцæутæ куы фæвæййынц æмбырдты, уæддæр æппынфæстаг рахæссынц пайдайагдæр цы уынаффæ у, уый. Æгæр стыр быцæутæ куы рауайы, уæд та фарста æргъæвд æрцæуы дарддæрмæ, цæмæй йæ лæмбынæгдæр басгарæм.

Цæмæй сессийы фарстатæ æнцондæрæй, бындурондæрæй лыггонд цæуой, уый тыххæй комитетты хуыздæр кусын хъæуы. Хатгай мæм афтæ фæкæсы, цыма иу кæнæ иннæ комитеты сæрдар, Хæдæрцаты Асланæй уæлдай, уыцы фарста уыны фыццаг хатт. Докладгæнæг, уæлдайдæр та хицауады минæвар, трибунæйы лæугæйæ, комитетты сæрдарты фарстаты бын фæвæййы. Фарстатæ та фылдæр хатт ахæмтæ вæййынц, кæцыты равзарын хъуыди комитеты æмбырды кæнæ докладгæнæгимæ рагацау лæгæй-лæгмæ фембæлды рæстæг. Фарон майы уыцы хъуыдытæ загътон Парламенты æмбырды, фæлæ уый нæ фæцыди комитетты разамонджыты зæрдæмæ, суанг ма Парламенты Сæрдар Алексей Мачнев дæр йæхи фæтызмæджытæ кодта. Рæстдзинад кæм уа, уым мæнмæ ахæм митæ хъаргæ дæр нæ кæнынц. Уый фæстæ уыцы цауы фæдыл биноныгæй мæ хъуыдытæ ныффыстон Мачневмæ. Фыстæгимæ базонгæ кодтон Республикæ Цæгат Ирыстоны-Аланийы Сæргълæууæг Мамсыраты Таймуразы дæр. Хъасты хуызы — нæ, фæлæ цæмæй уый дæр уавæр зона лæмбынæгдæр.

Парламенты ноджыдæр ма иу хъуыддаг нæ цæуы мæ зæрдæмæ. Уый фæзæгъын не 'мбырдты дæр. Комитеттæ иунæгæй уæлдай иууылдæр сты парти "Иугонд Уæрæсе"-йы къухы. Уыцы иунæг комитеты сæрдар Хæдарцаты Аслан йæ бирæвæрсыг архайдæй хорз æвдисы, иннæ партиты дæр куыстхъом адæм кæй ис, иннæ партиты уæнгтæ дæр Ирыстоны цæрджыты æмæ æнæхъæн Уæрæсейы сæраппонд æнувыдæй кусынхъом кæй сты, уый. Æз ацы хъуыдытæ уæлдай æргомдæрæй загътон, коммунистты æмæ патриотты фракцитæй Парламенты Сæрдары хæдивæгæй куы никæй скодтой, уæд. "Равзæрстой" — афтæ зæгъын мæ бон нæу. Уымæн æмæ уыцы æмбырдæй дзæвгар раздæр алцы дæр æмбæрст уыди депутаттæн. Арæх ахъуыды кæнын: "Парламентæн 77 азы размæ бундурæвæрæг чи уыдис, уыцы партийæн стырдæр кад кæнын хъæуы".

Парламенты Сæрдар Алексей Мачнев архайы, йæ фадат цас амоны, уый бæрц. Ныртæккæ фæдæсныдæр, рæвдздæр æвналы йæ кусинæгтæм. Фæлæ хъæуы, цæмæй йæ хъус лæмбынæгдæр дара Парламенты архайæг æппæт партиты минæвæртты хъæлæсмæ дæр. Хатгай уыдон ныхæстæ ницæмæ æрдары. Æппæт депутатты нæ цырын кæны куыстмæ. Йæ дзыхæй хъыпп-сыпп кæмæн нæма схаудта, алы уынаффæйыл дæр, кæсгæ дæр æм не 'ркæны, афтæмæй, йæ къух чи сдары, ахæмтæ дæр нæм ис дзæвгар. Уыдонæн сæ фылдæр сты парти "Иугонд Уæрæсе"-йæ. Мæнæн хъыг у, амæйразмæйы Парламенты иттæг зæрдиагæй кусæг, хæрзцæттæ æмбæлттæ экономикон наукæты доктор, профессор Тускъаты Таймуразы æмæ киноаивады зындгонд кусæг Хъантемыраты Барисы парти цæуылнæуал бауагъта депутатты рæнхъытæм.

Рæстæг цас фылдæр згъоры, уыйас мæ зæрдæмæ тынгæй-тынгдæр  цæуы Уæрæсейы патриотты партийы фракци. Хатгай цалынмæ уый уæнгтæ сисой дудгæ фарстатæ, фидарæй зæгъой сæ ныхас, уæдмæ нæ сесситы архайджытæ фæбадынц æгæр уæнгмардæй. Депутаттæ Челдыты Виталийы, Фидараты Юрийы æмæ Фадзайты Æхсарбеджы "дæрзæг" фæрстытæ æмæ "тызмæг" раныхæстæ арæх расайынц бæлвырд, хæдзардзин ныхас. Ныртæккæ уыцы партийы фракци стыр пайда у Парламенты куыст нывылдæр кæнынæн.

Мах, æппæты фыццаг А.Мачнев, фаг нæ пайда кæнæм Фæсивæдон парламенты гæнæнтæй. Уым ахæм кæстæртæ зонын, кæцытæ цæттæ сты хистæр Парламентимæ стыр хъуыддæгты архайынмæ. Зæгъæм, политикон наукæты кандидат, Цæгат Ирыстоны Хетæгкаты Къостайы номыл паддзахадон университеты доцент Бирæгъты Бэлæйы æз мæхæдæг къорд хатты æмцæдисон скæнын исты закъоны проектыл кусгæйæ. Йæ бон у арф хъуыды кæнын, йæ къухдзæф у зæрдæмæдзæугæ. Уæлдай хуыздæр зоны национ фарста æмæ нæ бæстæйы адæмты мидахастдзинæдтæ.

— Абон Мæхæмæтты Ахуырбегмæ, куыд депутатмæ, адæм цавæр курдиæттимæ æрбацæуынц? Дæ бон сын цæмæй у баххуыс кæнын?

— Уыцы курдиæттæ ардыгæй райсоммæ дæр нымад нæ фæуыдзыстæм. Адæммæ бирæ тыхстаг фарстатæ ис. Иуæй-иу хатт ахъуыды кæнын: мах, депутаттæ, хъарм æмæ райдзаст залы, рухс кусæн бынæтты бадгæйæ, адæмы тыхстытæ нæ уынæм. Алкæмæн дæр фадат ис, мæ сæр æй цы рæстæг бахъæуа, уæд æрбацæуынæн. Мæнæн фондз æмæ ссæдз азы дæргъы уæлдай бæрæггонд бонтæ никуы уыдис æвзарджытимæ, иннæ граждæнтимæ æмбæлынæн æмæ уыдоны фарстатæ лыг кæнынæн. Ахæм бонтæ вæййы, æмæ мæм дæс адæймагæй фылдæр кæд æрбацæуы. Дыууæ-цыппар уазæджы та нымады дæр не сты. Уæдæ мæм бирæтæ та бахатынц циндзинады æгъдауы фембæлгæйæ, суанг — зианы дæр. (фарны койтæ уæ хæдзæртты).

Иуты тыхсын кæны йæ фатеры къуындæгдзинад. Куы иу министрад, куы иннæ, куы горæты разамонджытæ фыстæджытæй, телефоны дзæнгæрджытæй нал æмæ нал фæуадзынц æнцад. Алкæд нæ бафты къухы фарста зæрдæйы фæндиаг алыг кæнын, фæлæ хатгай хъуыддагæй исты рауайы. Æмæ мын уый дæр æхсызгон у, — хорз æмбарын, ныртæккæ паддзахад фатертæ тынг стæммæ кæй дæтты лæвар.

Чидæртæ разы не сты, пенси сын куыд нысангонд æрцыд, уымæй. Фæллойы æмæ социлон рæзты министр Тугъанаты Ларисæйæн уый тыххæй æрмæстдæр иунæг ныхас зæгъ, æмæ æнæхъæн министрад йæ къæхтыл слæууын кæндзæни фарста раст алыг кæныны сæраппонд. Хатгай хъастгæнджытæ раст разынынц, æмæ уæд аипп иуварсгонд æрцæуы.

Аннæты æвæстиатæй ацæуын фæхъæуы Мæскуыйы æмæ Сант-Петербурджы рынчындæттæм уæззау операци кæнынмæ. Фæкурынц, цæмæй хæрдзтæ райса йæхимæ паддзахад. Ныртæккæйы тыхст заман кæд уый стыр зын хъуыддаг у, уæддæр æндæраз æмæ фарон баххуыс кодтон æртæйæн. Абон сты дзæбæх, сæрæгас, æмæ дуне арфæтæ кæнынц нæ республикæйы Æнæниздзинад хъахъхъæнынады министрадæн.

Хъыгагæн, бирæты сæ фæндаг æрбахоны мæнмæ, цæмæй сын баххуыс кæнон бынæттон бюрократты къæсæртыл бахизынмæ. Цалынмæ йæ сбæлвырд кæнын, уæдмæ мæ уырнгæ дæр нæ фæкæны, фыдæбонджын лæг районы кæнæ хъæуы хицаумæ мæйгæйттæ кæй нæ бахауы, уый. Фæлæ ис, ис ахæм цаутæ. Æмæ æз "минæвар" свæййын, ракурын уыцы хицæуттæй, цæмæй мæ уазæгмæ тынг лæмбынæг байхъусой æмæ йын йæ фарста (фарстатæ) раиртасой, куыд æмбæлы, афтæ. Раст зæгъын хъæуы, хатгай нырыккон бюрократтæм тызмæгæй уайдзæф ныхас дæр бахъæуы.

Ранæй-рæттæй мæм къордгæйттæй дæр æрбацæуынц, хъаст кæнынц, раздæр сын иумæйаг цы зæххытæ уыдысты, уыдоныл ныр æрбадтысты дыууæ-æртæйæ, чидæртæ та уыцы хъæуы никуы цардысты, афтæмæй. Уæд мæ бахъæуы бæрнон ныхас хицауадимæ, суанг республикæйы Сæргълæууæг Мамсыры-фыртимæ. Уый мæ алкæддæр хорз бамбары, æмæ гæнæн кæм вæййы, уым фарста алыг кæны зæхкусæджы пайдайæн. Цæмæй зæхх раздæр кæй уыдис, ома, колхозонты кæнæ совхозты кусджыты, уыдонмæ фæстæмæ раздæха, уый тыххæй мадзæлттыл архайы Цæгат Ирыстоны-Аланийы Сæйраг тæрхондоны сæрдар Мæхæмæтты Бек дæр. Уый тынг бæлвырдæй зонын, уымæн æмæ мын фадат ис иудадзыг йемæ дзурынæн алыхуызон фарстатыл.

Сæ цоты уæлдæр скъолатæм ахуырмæ бакæныны тыххæй дæр тынг бирæ хатджытæ ис. Ацы хъуыддагмæ æввахс кæй дæн, уымæ гæсгæ лæмбынæгæй бамбарын кæнын, уæлдæр ахуырад райсынмæ хи куыд цæттæ кæнын хъæуы, ам æппæты сæйраг кæй сты зонындзинæдтæ, скъолайы райст бæрæггæнæнтæ. Æнæуый та ма бафтаудзынæн, мæ цæстуарзон æххуысæй Ирыстоны мингæйттæ, о, о, мингæйттæ, кæй райстой уæлдæр ахуыргонддзинад. Уымæй адæймаг сæрбæрзонд куыд хъуамæ ма уа.

Ме 'мныхасгæнджытæм кæддæридæр æндæр фарстатæ дæр — хæрх. Республикон Парламенты депутатмæ чи нæ хауы, ахæмтæ дæр дзы вæййы. "Нæ сыхы цырæгътæ нæ судзынц", "Нæ уынджы асфальт цалцæггæнинаг у", "Нæ хъæумæ пассажирон транспорт бæлвырд фæткмæ гæсгæ нæ цæуы"… Уыдон хъуамæ аразын кæной горæты æмæ районты депутаттæ. Фæлæ ныр фондз æмæ ссæдз азы дæргъы афтæ никуы никæмæн загътон, уый мæн хъуыддаг нæу, зæгъгæ. Парламенты депутат адæймаджы, уæлдайдæр фæллойгæнæг, сыгъдæг зæрдæ адæймаджы,  хорздзинадæн алы фарстайы дæр йæхи куы "тъысса", уæд уый хорз у.

Цыбыр дзырдæй, искæмæ истæмæй фæкæсын, ныхасæй æмæ хъуыддагæй тыхст адæймаджы зæрдæ барухс кæнын нымайын мæхицæн амонды хъуыддагыл. Гъе, æмæ стыр амонд мæ зæрдæ зæгъы, царды мидæг кæмæн сбæззыдтæн, æрмæст уыдонæн нæ, фæлæ мæ уарзон газет "Рæстдзинады"-ы мæ фыст рæнхъытæ бакæсыны фадат чи ссардта, уыдонæн се 'ппæтæн дæр.

— Бузныг, Ахуырбег.

15 апреля 2015г. газета "Рæстдзинад"

 

Председатель Парламента >>
Мачнев Алексей Васильевич
Мачнев А. В.